بحث مشروحى را كه مرحوم « دكتر احمد امين » مصرى در جلد پنجم از كتاب « فيض‌الخاطر » راجع به اين انسان بزرگ نگاشته ، به خوانندگان تقديم دارم و اميدوارم كه همهء افراد نسل جديد ، از مطالعهء اين بحث بهره‌مند شوند و تاريخ زندگى و دورهء حيات پرزحمت و پرمشقت وى را سرمشق قرار داده و « باركش غول بيابان ! » نشوند و آن‌گاه از داشتن چنين پيشوايى ، كه مايهء افتخار مشرق است ، بر خود ببالند و سرافراز باشند . مرحوم « دكتر احمد امين » تحت عنوان : « السيّد جمال‌الدين الأفغانى » مىنويسد : « . . . در عين حالى كه فلان رهبر دينى در دوران گذشته « اصلاح عقيده » و فلان رهبر سياسى « اصلاح حكومت » و اراده را هدف قرار مىداد ، سيّد جمال‌الدين طرفدار « اصلاح عقول و نفوس » بود ، و پس از آن ، اصلاح حكومت و دولت و مربوط ساختن آن با اين معانى . . . » . « مدحت پاشا » مىگويد : « حكومت در حكم چوپان است و اگر چوپان صالح باشد ، رعيت ، اصلاح خواهد شد و هدف : « قانون اساسى » است كه اگر به خوبى اجرا شود ، مصالح و منافع ملّت تأمين خواهد شد ولى « سيّد جمال‌الدين » مىگويد : « قدرت مجلس نمايندگان ، براى هيچ ملّتى قدرت حقيقى شمرده نخواهد شد ، مگر اين‌كه اين قدرت از ناحيهء مردم » سرچشمه گرفته باشد ، هر مجلس شورايى كه تشكيل دهندهء آن پادشاه يا امير يا نيروى بيگانه‌اى باشد ، و محرك آن گرديده باشد ، مجلسى خواهد بود موهوم ، وجود آن تابع ارادهء كسى خواهد بود كه آن را به وجود آورده است ! ، در اين صورت اول بايد به تصفيهء عقول و تهذيب نفوس پرداخت و پس از آن ، به